TÜRKİYE'NİN SOKAK PORTRESİ: TAS KAFALAR, KAMUSAL ALAN İHLALLERİ VE TOPLUMSAL
Bir toplumun gelişmişlik ve uygarlık seviyesi, sadece sanayi hamleleriyle ya da ekonomik göstergelerle ölçülmez. Bir ülkenin ne kadar güvenli ve huzurlu olduğu, o ülkenin sokaklarında, kaldırımlarında, otobüs duraklarında ve metrosunda tecrübe edilir. Son yıllarda kentlerimizin kamusal alanlarında hızla türeyen, belirli bir kalıptan çıkmışçasına benzer "tas kafa" saç kesimleriyle, çizik kaşlarıyla, sıra dışı spor giyim tarzlarıyla ve her şeyden önemlisi sergiledikleri kuralsız tavırlarla dikkat çeken bir toplumsal grupla karşı karşıyayız. Metro istasyonunda, merdivenden çıkar çıkmaz yahut henüz perondayken sigarasını ateşleyen bu profil; ilk bakışta basit bir "asayiş ve görgü" sorunu gibi görünse de esasen Türkiye’nin geleceğini, güvenliğini ve sosyolojik dokusunu tehdit eden derin bir yozlaşmanın habercisidir.
Sosyolojik perspektiften bakıldığında, bu toplumsal profil tesadüfen ortaya çıkmamıştır. Eğitim sisteminden koptuğunu hisseden, nitelikli bir gelecek vizyonu çizemeyen ve sağlıklı rol modellerden mahrum kalan gençlik grupları, kendilerine has bir "alt kültür" ve kimlik üretir. Ne var ki bu kimlik; üretimle, sanatla, sporun ahlakıyla ya da akademik başarıyla değil; meydan okumayla, gösterişle ve kamu kurallarına çiğneyerek var olma çabasıyla şekillenmektedir.
Fransız sosyolog Émile Durkheim’ın "anomi" (kuralsızlaşma) olarak adlandırdığı bu durum, bireylerin toplumun genel norm ve değerlerini reddetmesiyle başlar. Metro gibi milyonların ortak kullandığı alanlarda fütursuzca hareket etmek, yasakları çiğnemek ve çevreye uyum sağlamayı bir "eziklik" olarak görmek, bu gruptaki bireyler için bir güç gösterisidir. Aidiyet hissini ortak bir kural ihlalinde arayan bu kitle, kent kültürüne entegre olmak yerine kenti kendi kuralsızlığına teslim etmeye çalışmaktadır.
İstasyonun kapısından çıkar çıkmaz, hatta henüz yasaklı bölgedeyken sigarasını yakan ve etrafa meydan okuyan bir tavır takınan kişi, sadece duman çıkarmamaktadır; oradaki güvenlik mekanizmasına ve devlet otoritesine çentik atmaktadır. Kriminolojide ünlü olan "Kırık Pencereler Teorisi" tam da bu durumu özetler: Bir binanın kırık bir penceresi tamir edilmezse, yoldan geçenler diğer pencereleri de kırmaya başlar.
Bugün metroda sigara içme cüretini gösteren, uyarılara "Ne var yani?" veya "Sana ne?" edasıyla, hatta şiddet potansiyeliyle karşılık veren bu tavır cezasız kaldığında; yarın daha büyük suçların önü açılır. Küçük kuralsızlıkların tolere edildiği bir kent ortamında, vatandaşın can ve mal güvenliği hissi zedelenir. Güvenlik; sadece terörle ya da büyük organize suçlarla mücadele etmek değildir; vatandaşın günlük yaşamında kendini güvende hissetmesidir. Kamusal alanda oluşan bu başıboşluk hissi, asayişin temelinden sarsılmasına yol açmaktadır.
Bir toplumda ahlak, sadece soyut kavramlardan ibaret değildir; başkasının hakkına, nefesine ve alanına saygı duymakla başlar. Çocuğun, hamile kadının, yaşlı insanın veya kronik hastanın bulunduğu bir toplu taşıma alanında bencilce hareket etmek, ahlaki bir erozyonun en somut göstergesidir.
Bu durum, toplumda "saygı" kavramının yerini "güçlünün/saygısızın dediği olur" anlayışına bırakmasına neden olur. Kurallara uyan, efendi, medeni vatandaşlar zamanla kendi kabuğuna çekilmeye, bu tiplerle muhatap olmamak için hakkını aramaktan vazgeçmeye başlar. Bu da toplumsal sermayeyi, güveni ve bir arada yaşama arzusunu yok eder. Kamusal alanı "ortak yaşam alanı" olarak değil, "yağmalanacak alan" olarak gören bu zihniyet, toplumsal dokumuzu içten içe çürütmektedir.
Türkiye'nin geleceği; bilgi üreten, disiplinli, çevresine ve insanına saygılı, vizyon sahibi nesillerin omuzlarında yükselecektir. Sokaklarda, metro istasyonlarında rastladığımız bu sorumsuz ve saldırgan üslup; kesinlikle "gençlik heyecanı" veya "geçici bir moda" denilerek hafife alınamaz.
Bu tehlikenin önüne geçebilmek için:
l Eğitimde ve Ailede: Çocuklara sadece akademik bilgi değil, kent kültürü, toplum bilinci ve empati aşılanmalıdır.
l Denetim ve Hukukta: Kamusal alan ihlallerine ve kuralsızlığa "sıfır tolerans" gösterilmeli; caydırıcı yaptırımlar kararlılıkla uygulanmalıdır.
l Sosyal Politikalarda: Suça ve yozlaşmaya meyl gösteren bu gençler, sokakların kuralsızlığı yerine üretime ve nitelikli sosyal faaliyetlere yönlendirilmelidir.
Unutulmamalıdır ki, bir metro istasyonundaki küçük bir kural ihlaline göz yummak, yarın ülkenin genelinde hakim olacak bir kuralsızlığın kapısını aralamaktır. Geleceğimize ve sokaklarımıza sahip çıkmak, medeni bir toplum olmanın birinci şartıdır.